کفش های هزارگی، فرآورده های پوست و چرم

داکتر حفیظ شریعتی سحر

پوستین، كلاه پوستی، چارق از صنایع دستی هزارگی اند که از چرم حیوانات ساخته می شوند.
کفش
پوشش پای هزاره ها را ساده است. مهمترین صنایع دستی هزارگی در فرآورده های پوست و چرم کرو، چارق، کیرو، چاموش و چپلی است.
هزاره ها پوست حیوانات حلال گوشت را با احتیاط از گوشت آن جدا می کردند. وقتی پوست سالم به دست می آمد، از آن مشک می ساختند.اگر پوست اضافه داشتند، نخست آن را نمک می زدند تا آب آن گرفته شود، بعد به فروش می رساندند. اما اگر می خواستند از آن پوست بسازند، نخست پوست را به مدت چهل شبانه روز در داخل خاگستر می گذاشتند تا موهایش برود و آماده دباغی شود.

در این مدت چندین بار خاگستر آن را عوض می کردند. پوست آماده را که موهایش با کاردک کنده شده است، در ظرف مسی یا گلی می انداختند. این هنر را (خوراو) دباغی می گفتند. پوست باید چند روز در خوراو می ماند، تا آماده می شد. اين مرحله را شیرين كردن پوست مي ناميدند. در اين مرحله پوست خود را جمع و ضخيم می ساخت و به مقاومت آن افزوده مي شد. اگر بعد از دو روز پوست خوب رنگ می گرفت آن را قاغ(قاق) می گفتند. برای این کار پوست را در هواي سرد قرار مي دادند. وقتی پوست دباغی می شد و رنگ می گرفت، آن را خشک می کردند و از آن چرم می ساختند. دباغ گران هزاره مي كوشيدند تا فرایند دباغی پیش از ماه حوت ختم شود، زيرا در ماه حوت آب را يخ نمي زد و پوست خوب قاق نمي شد. پوست قاق پیش از ماه حوت مقاومت زيادتر از ديگر پوست ها داشت. هزاره ها پوست قاق را خوب می مالید تا نرم می شد. و برای چاموش و چارق سازی آماده می گردید.

ابزار دباغی هزاره ها بسیار ساده و طبیعی است. تشت دباغی بیشتر از گل رس است و رنگ آن از ریشه ی درخت زردالو و درختچه ی قرغینه. پوست دباغی شده ی هزارگی بسیار خوش رنگ و زیباست. کفش های که از این پوست ساخته می شود، کم نظیر اند.

چارق و سوگول
هزاره ها از پوست دباغی نشده کفش زیبایی می سازند که به آن چارق می گویند. چارق مانند کفش های معمولی است، با این تفاوت که تمام آن از چرم است. کفی، تلی، بدنه ی چارق از چرم خالص است. بدنه ی چارق یک لایه و کفی آن چهار لایه است که ضخیم تر از بدنه ی آن ساخته می شود.

عبدالخالق آزاد در باره ساخت چارق و سوگول هزارگی چنین می نویسد: چارق و سوگول پاي پوش عام و معمول مردم بود، تهيه آن در مقايسه با چاموش به وقت كم و امكانات اندك ضرورت داشت. اساس چارق و سوگول را پوست بز، پوست سرگاو و پوست شتر تشكيل مي داد. براي تهيه چارق وسوگول پوست را پخته نمي كردند، بلكه ازپوست خام پاي پوش مي ساختند. طرف صاف پوست را به طرف برون و سمت موي دار و پشم دار آن را به طرف درون و در تماس با با پا عيار مي ساختند.

از همان پوست تسمه كشيده و به وسیله ی دروش (درفش)، پس از آن كه پوست مذكور را بروي هم قرار مي دادند، كناره به كناره مي دوختند. در ناحيه بالايي کفش چند سوراخ روي ساق ايجاد كرده و بعد از آن كه چارق را مي پوشيدند، توسط تسمه چرمين آن را بسته و به پاي شان محكم مي نمودند.(همان ص6)

چاموش
چاموش گونه ای ازپاي پوش مردم هزاره است. این کفش چرمی را بیشتر خان ها و پولداران هزاره می پوشیدند. عبدالخالق آزاد مراحل ساخت چاموش را در ماهنامه ی پاتو چنین توضیح می دهد: مراحل تهيه چاموش از اندازه گيري پاي فرد مورد نظر آغاز مي گرديد، ابتدا كف پاي را از همان پوست به شكل چند قاطبه برش كرده و آن را با الياف بته گيت روي هم مي دوختند. پاره، پارچه هاي پوست و بقاياي تل و كف پاي پوش را جمع و با آن تار روي هم دوخته و از آن پاشنه مي ساختند. گياه گيت يك نوع گياه كوتاه قد و داراي ريشه طولاني همانند ريشه خار در زمين فرو مي رفت، تار مذكور را از تابيدن ريشه آن گياه همانند تا انساج حيوانات تهيه مي نمودند. بعد از آن كه كار دوخت كف و پاشنه ختم مي گرديد از همان پوست گاو به اندازه كف پا روي آن همانند موزه با ساق بلند، آن چرم را برش و آن را باهمین تار مقاوم روي كف با مهارت تمام مي دوختند. بند چاموش را از همان پوست به شكل تسمه مي ساختند. به اندازه معين هر دو طرف ساق را سوراخ و آن تسمه را از درون آن گذرانده و توسط آن چاموش را بعد از پوشيدن روي پا محكم مي بستند. بدين طريق يك جفت پاي پوش اشرافي به دست مي آمد.

چپلی(دم پایی)
هزاره ها برای ساختن چبلی که به آن (کروبن) می گویند، روی ته کفش صنعتی و یا لاستیک موتر(ماشین) چند بریده ی نازک و پهن چرم را تا می کنند و با میخ به لاستیک می کوبند. سپس برای آن پیش بند(جا انگشتی) درست می کنند. چپلی هزارگی هنوز در بین هزاره ها با وجود چپلی های جدید طرفدارانی زیادی دارد.
کیرو
کیرو همان چپلی است با این تفاوت که کفی آن از چوب درست می شود. برای این کار نخست دو تکه چوب آماده می شود و کیرودوز چوب را با دقت تمام می تراشد و به شکل تلی(کفی) دم پایی در می آورد. سپس چند بریده ی نازک و پهن چرم را تا می کند و با میخ به لاستیک می کوبد. پس از آن برای کیرو پیش بند(جا انگشتی) درست می کنند. کیرو از کهن ترین کفش های هزارگی است. نشان از روزگاری دارد که هزاره ها از ابتدایی ترین امکانات برای زندگی کردن و زنده ماندن استفاده می کردند. کیرو را بیشتر زنان می پوشیدند. مردان بسیار کم از کیرو استفاده می کردند.
عبدالخالق آزاد مراحل ساخت کیرو را در ماهنامه ی پاتو چنین توضیح می دهد: در زمستان ها معمولا كيرو(نعلين چوبي) به حيث پاي پوش مورد استفاده قرار مي گرفتند. كيرو عبارت از يك تخته چوب نازوك و دو پاي پايه بود كه در ناحيه جلوي آن يك سوراخ توسط برمه ايجاد مي گرديد. (پايه) پاي ها توسط ميخ چوبي كه قبلا به وسيله برمه شكاف شده بود با تخته كف پا محكم مي گرديد. دو بند كه يكي از ميان انگشت كلان پا و انگشت كنار آن مي گذشت درون شكاف جلوي، توسط فانه و يا ميخ چوبي محكم مي شد. بند دومي از بين بند جلوي گذشته و از پشت پا گذشته و در ناحيه هر دو كناره ی تخته چوب كف پا و يا در وسط آن توسط ميخ آهني و ميخ چوبي داخل شكاف وسط تخته محكم مي گرديد. معمولا كيرو را پاي پوش دو بنده ياد مي كرد. کیرو ساختمان نهايت ساده داشته است و تركيب آن متشكل از چوب و پوست پخته ی حيوانات بوده است.(همان ص 6)

پوستین
هزاره با پوست دباغی نشده ای گاو، بز و گوسفند پوستین درست می کنند. پوستین مانند کت دوخته می شود با این تفاوت که نخ پوستین، تسمه های از چرم خام و پخته است. سوزن پوستین دوزی کلان تر از سوزن های معمولی است که به آن تیبنه می گویند. برخی از پوستین دوزان به جای تیبنه از جاتی که کلان تز از تیبنه است استفاده می کنند. در برخی از مناطق هزارستان از پوست گرگ و دیگر حیوانات درنده پوستین درست می کنند که بسیار زیبا و گران است. این پوستین ها از دور به شکل حیوانات درنده معلوم می شوند که ترسناک به نظر می آید. در گذشته های نه چندان دور گماشتگان حاکمان جور در هزارستان با پوشیدن این پوستین ها به شکل گرگ در می آمدند و هزاره ها را شکار می کردند. ماجرای تلخ و دردناک گرگ های کشمیری از این گونه اند.