در افغانستان ابدات تاریخی و مناطق توریستی زیادی هستند که هنوز بخوبی معرفی نشده اند. اما تعدادی ازین آبدات کاملاً به فراموشی سپرده شده اند. درینجا صحبت از یکی از مناطق زیبا و دیدنی در گوشه فراموش شده ی این سرزمین است.
یکاولنگ که زمانی مرکز تابستانی شاهان بامیان بود، اکنون ولسوالی متروک و محروم از امکانات اولیهِيي بیش نیست. در یکاولنگ بقایای گذشته نسبتاً شکوهمند نیاکان ما هنوز پابرجاست و می تواند در کنار سایر مناظر دیدنی و آثار تاریخی موجود در بامیان به رشد صنعت توریزم کشور کمک کند. در ذیل چند بنای تاریخی یکاولنگ معرفی می شوند:
اول: در قسمت سی مايلی سمت شمال شهرک نیک مركز ولسوالی يكاولنگ دره یی جود دارد كه بنام جودان مشهور است. در شروع این دره قلعه بسیار قدیمی به همین نام در میان آوارها هنوز نیمه ویران ایستاده است و توجه عابران را بخود جلب می کند. اکثر دیوارهای قلعه جودان فرو ریخته ولی برجهای مستطیل شکل شمال غربی آن هنوز کاملاً فرو نریخته و می تواند معرف خوبی از معماری آن زمان باشد. خشت های قلعه یاد شده دارای 50 سانتی متر طول و 12 سانتی متر ارتفاع می باشند و سطح داخلی قلعه از یک نوع خاک با استقامت بسیار بالا پوشانده شده است.
دوم: در 80 مايلی نيك واقع در قريه سختگی، با لای تپه یی با ارتفاع حدود 100 متر بنای بزرگی تاريخی ديده می شود كه دارای چهل برج است و همه برج های اين بنا به پستی ها و بلندیِهای همين تپه موقعيت دارند و سمت ديدشان به طرف دره های اطراف واقع است. این قلعه در تقاطع سه دره قراردارد. یکی ازین دره ها در سمت غر ب قلعه واقع شده و بنام دره چهل برج ياد ميشود. و در کوه سمت غربی قلعه آثار جوی آبی که تا کنار قلعه در جریان بوده هنوز باقیست. مردم محل آنرا جوی فرهاد ميگويند وبه روايتی ميگويند در همين بنای تاريخی شيرين معشوقه فرهاد زندگی میکرده است. دره دوم از سمت شرق قلعه به طرف شمال يعنی به سوی ولايت فعلی سرپل امتداد یافته و دره سومی از طرف شمال قلعه به جانب شرق افتاده است كه ولسوالی های بلخاب، يكاولنگ و كوهستانات را باهم وصل می سازد. از زیر این بنای تاريخی دريایی كه از بند امير سرچشمه ميگيرد گذشته و به سوی ولايت سرپل در جريان ميباشد. برجهای چهل گانه این بنا به شكل مدور با خشت و كاهگل تعمير گرديده اما بقایای بسیار کمی ازانها باقیمانده. از داخل برج های قلعه به سمت دريا راهی زیر زمینی به طول 60 متر وجود دارد و گفته می شود در مواقع جنگ و حالات اضطرار ازين راه زير زمينی برای تامين آب ساکنان قلعه استفاده می شده است. زمان بنای این قلعه برای مردم محل آشکار نیست اما گفته می شود قدمت آن به پیش از حمله چنگیز خان میرسد.
سوم: در حدود پنج كيلومتری شرق شهرک نيك، كوتلی به ارتفاع 200 متر واقع شده که در قسمت نيمه اين کوتل آثار آبادی از زمانه های دور باقی مانده است. کمی دورتر ازان کوتل، محلی بنام بربر در تقاطع سه دره (دره یی كه به سوی بندامير ميرود، دره یی كه از سمت شهر باميان می آيد و دره یی كه به جانب مركزنيك امتداد یافتته) موقعیت دارد که گفته می شود معبر راه ابریشم و یکی از مناطق بسیار مهم تجارتی بوده است. موسفیدان منطقه به نقل از اجداد خود افسانه هایی در مورد بربر که گفته می شود شخص قدرتمندی بوده؛ بیاد دارند و به این باورند که بربر زمانی می زیسته که دین اسلام به این منطقه آورده شد و او آخرین حاکم غیر مسلمان دران منطقه بود. به روایت مردم محل، بربر همه چیز را رام کرده بود جز آب بند امیر و آژدهای بامیان را، ازینرو او از دو چیز و یک فرد در هراس بود: آب بند امیر، اژدهای بامیان و حضرت علی.
افراد غیر مسوول در جریان سه دهه اخیر بطور گستره دست به کاوش های غیر فنی در محلات تاریخی یکاولنگ زده اند و آثار تاریخی زیادی به غارت رفته است.