علی امید | شنبه، 26 سپتامبر 2026
به مناسبت روز جهانی یادبود نسل‌کشی هزاره‌ها، برنامه‌ای علمی و فرهنگی تحت نام «هزاره‌ها؛ از نسل‌کشی تاریخی تا دادخواهی برای عدالت» با هدف آگاهی‌رسانی و بررسی ابعاد تاریخی، سیاسی و حقوق‌بشری وضعیت مردم هزاره در افغانستان، در دانشگاه علوم کاربردی دوسلدورف با مجری‌گری مرتضی طاها برگزار شد.
این برنامه در دو بخش، شامل سخنرانی و پنل تخصصی گفت‌وگو، برگزار گردید و جمعی از استادان دانشگاه، پژوهشگران، شخصیت‌های سیاسی و مدنی، فعالان اجتماعی و حقوق بشر و مدافعان حقوق زنان در آن حضور داشتند. سخنرانان و اعضای پنل درباره تاریخ و وضعیت کنونی مردم هزاره، تبعیض و خشونت‌های هدفمند، حقوق اقلیت‌ها و ضرورت توجه جامعه علمی، مدنی و بین‌المللی به وضعیت هزاره‌ها به بحث و تبادل نظر پرداختند.
در ابتدا، آقای طاها به نمایندگی از برگزارکنندگان، حضور استادان، پژوهشگران، فعالان حقوق بشر و مهمانان گرامی را در برنامه علمی و فرهنگی یادبود قربانیان نسل‌کشی هزاره‌ها صمیمانه خوش‌آمدید گفت.
وی یاد نمود امروز، 26 سپتامبر، گرد هم آمده‌ایم تا یاد قربانیان سرکوب تاریخی هزاره‌ها، به‌ویژه در دوران امیر عبدالرحمان، را گرامی بداریم.
این یادبود تنها یادآوری گذشته نه؛ بلکه تأکیدی بر حفظ حافظه تاریخی، ثبت حقیقت، گرامی‌داشت قربانیان و جلوگیری از تکرار خشونت است.
دکتر عباس بصیر، وزیر پیشین تحصیلات عالی افغانستان و عضو شورای ادغام مهاجران شهر پولهایم آلمان، در این نشست با موضوع «بررسی نسل‌کشی هزاره‌ها و راهکارهای حفاظتی» سخنرانی کرد و بر ضرورت شناخت دقیق گذشته، مستندسازی منظم جنایات و اتخاذ رویکردهای عملی برای حفاظت از جامعه هزاره تأکید نمود.
او با اشاره به پیشینه تاریخی هزاره‌ها و رویدادهای 25 سپتامبر 1892، بر اهمیت گرامی‌داشت یاد قربانیان و ثبت و حفظ روایت‌های تاریخی تأکید کرد. به گفته او، شناخت گذشته می‌تواند به درک الگوهای خشونت، جلوگیری از تکرار فجایع و آموختن از تجربه‌های تاریخی کمک کند.
دکتر بصیر، بردگی، مصادره و غصب اموال، کشتار و کوچ‌های اجباری را از جمله فجایعی دانست که در مقاطع مختلف بر جامعه هزاره تحمیل شده است. او تأکید کرد که ثبت دقیق این رویدادها و حفظ اسناد و شواهد مربوط به آن‌ها، بخشی از مسئولیت تاریخی و حقوقی نسل حاضر در قبال قربانیان و نسل‌های آینده است.
وی همچنین درباره نشانه‌ها و زمینه‌های شکل‌گیری نسل‌کشی سخن گفت و به مواردی مانند سلب انسانیت، هدف قرار دادن هویت و موجودیت یک گروه، خشونت سازمان‌یافته، کشتار، مصادره اموال و آوارگی اجباری اشاره کرد. او بر ضرورت توجه جدی به وضعیت کنونی هزاره‌ها و بررسی مستمر تهدیدهای موجود تأکید نمود.
یکی از محورهای مهم سخنان دکتر بصیر، تقویت انسجام و هماهنگی میان نیروهای سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و علمی جامعه هزاره بود. او اختلافات داخلی و تقسیم‌بندی‌های حزبی، منطقه‌ای و مذهبی و پراکندگی ظرفیت‌ها را از عواملی دانست که می‌تواند توان جامعه را برای پیگیری مطالبات و دفاع از حقوق خود کاهش دهد و بر ضرورت گفت‌وگو، همکاری و تمرکز بر منافع مشترک تأکید کرد.
دکتر بصیر همچنین بر مستندسازی منظم و حرفه‌ای موارد نقض حقوق بشر تأکید نمود و گفت که گزارش‌های مربوط به کشتار، خشونت، آوارگی، مصادره و تخریب اموال و سایر موارد نقض حقوق بشر باید دقیق و قابل استناد ثبت و نگهداری شوند تا در روندهای حقوقی و بین‌المللی مورد استفاده قرار گیرند.
او دادخواهی بین‌المللی، همکاری با نهادهای حقوق بشری و جلب حمایت پارلمان‌ها، شوراهای محلی و نهادهای مدنی در کشورهای مختلف را از ابزارهای مهم پیگیری حقوق هزاره‌ها دانست و به برخی اقدامات انجام‌شده در بریتانیا، کانادا، نیوزیلند، استرالیا، بارسلونا و کاتالونیا اشاره کرد.
در پایان، دکتر بصیر بر همکاری و هماهنگی میان فعالان جامعه هزاره و شیعه در داخل افغانستان و دیاسپورا تأکید کرد و مستندسازی، پیگیری حقوقی و بین‌المللی، تقویت ارتباط میان نخبگان و نهادهای اجتماعی و علمی و تمرکز بر منافع مشترک را از محورهای مهم این همکاری دانست.
دکتر داوودعلی نجفی، وزیر پیشین ترانسپورت و هوانوردی افغانستان و رئیس بورد اجرایی سازمان انکشاف حقوق بشر افغانستان، در این نشست درباره راهکارهای ثبت و به‌رسمیت‌شناسی نسل‌کشی هزاره‌ها سخن گفت و بر ضرورت مستندسازی حرفه‌ای، پژوهش علمی و پیگیری حقوقی و سیاسی تأکید کرد.
او تأکید کرد که اعلامیه‌ها، گزارش‌های غیرتخصصی و اعتراضات خیابانی به‌تنهایی برای پیشبرد دادخواهی کافی نیست و جامعه هزاره باید به سمت مستندسازی دقیق و حرفه‌ای حرکت کند. به گفته او، اسناد باید شامل شهادت شاهدان، عکس، صدا و سایر شواهد قابل استناد باشد.
دکتر نجفی با اشاره به تجربه‌های گذشته، از تلاش‌های متخصصان حقوق بشر افغانستان در سال 1998 برای رساندن صدای هزاره‌ها به جامعه جهانی یاد کرد و بر اهمیت استفاده از چارچوب‌های حقوقی و اسناد معتبر در پیگیری موضوع نسل‌کشی تأکید نمود.
او همچنین بر استفاده از تجربه جوامع دیگر تأکید کرد و نمونه‌هایی از تلاش‌های بین‌المللی برای به‌رسمیت‌شناسی جنایات علیه گروه‌های قومی و مذهبی را مورد اشاره قرار داد. وی ایجاد اتاق‌های فکر و مراکز پژوهشی را نیز برای تولید گزارش‌های معتبر و تأثیرگذاری بر روندهای تصمیم‌گیری مهم دانست.
در بخش دیگری از سخنانش، دکتر نجفی بر نقش دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی تأکید کرد و از جوانان و دانشجویان خواست با پژوهشگران دانشگاهی همکاری کنند و اطلاعات و اسناد موجود را در اختیار آنان قرار دهند تا بر پایه آن، پژوهش‌های علمی و قابل استناد تهیه شود.
او همچنین مشارکت جوانان هزاره در احزاب و نهادهای سیاسی کشورهای محل اقامت، ارتباط با نمایندگان پارلمان‌ها و گسترش فعالیت‌های مدنی و سیاسی را از راهکارهای مهم برای افزایش حضور و تأثیرگذاری جامعه هزاره دانست.
دکتر نجفی در ادامه، بر اهمیت برگزاری یادبودهای رسمی و نمادین برای حفظ حافظه تاریخی هزاره‌ها تأکید کرد و گفت که این برنامه‌ها باید در کنار جنبه عاطفی، حاوی اطلاعات مستند و گزارش‌های حقوق بشری نیز باشند.
محور اصلی سخنان دکتر نجفی، حرکت از واکنش‌های احساسی به سوی مستندسازی حرفه‌ای، پژوهش دانشگاهی، ایجاد ظرفیت‌های فکری و تقویت فعالیت‌های حقوقی و سیاسی برای پیگیری حقوق هزاره‌ها بود.
بخش دوم
پنل تخصصی «تبعیض، خطر نسل‌کشی و آیندهٔ مردم هزاره»
این گفت‌وگو با طرح چند پرسش بنیادین آغاز شد که محور اصلی پنل را تشکیل می‌داد. این پرسش‌ها به‌صورت جداگانه از هر یک مهمانان مطرح شد و آنان دیدگاه‌ها و تحلیل‌های خود را درباره ابعاد مختلف وضعیت هزاره‌ها، از منظر حقوقی، سیاسی، دیپلماتیک و نقش دیاسپورا ارائه کردند.
در پاسخ به سؤال: از منظر سیاسی و ژئوپولیتیک، چه موانعی بر سر راه جلب توجه و اقدام مؤثر جامعه بین‌المللی در قبال وضعیت هزاره‌ها وجود دارد؟ چه راهبردهای سیاسی و دیپلماتیکی می‌تواند این موضوع را جدی‌تر وارد دستور کار سازمان ملل متحد، اتحادیه اروپا و دولت‌های اروپایی کند؟
دکتر سردار محمد رحیمی، پژوهشگر ژئوپولیتیک و علوم سیاسی در فرانسه، در این نشست درباره ریشه‌های تاریخی و ژئوپولیتیکی نسل‌کشی هزاره‌ها، وضعیت کنونی این جامعه و راهکارهای همبستگی سخن گفت.
او با اشاره به تحولات تاریخی افغانستان، سرکوب هزاره‌ها در اواخر قرن نوزدهم را در پیوند با تحولات ژئوپولیتیکی و رقابت قدرت‌های بزرگ آن دوره بررسی کرد و تأکید داشت که شناخت این تحولات برای درک جایگاه سیاسی هزاره‌ها اهمیت دارد.
رحیمی همچنین تغییرات نظام بین‌المللی، از دوره «بازی بزرگ» تا جنگ سرد و نظم نوین جهانی در قالب تحولات پس از سال 2001 را از عوامل مؤثر بر ساختار قدرت در افغانستان دانست و بر ضرورت شناخت درست شرایط بین‌المللی از سوی نخبگان هزاره تأکید کرد.
او یکی از چالش‌های مهم جامعه هزاره را ضعف همبستگی و وجود اختلافات داخلی دانست و بر ضرورت حرکت از همبستگی سنتی/مکانیکی به سوی همبستگی مدرن/ارگانیکی و فراگیر تأکید کرد؛ همبستگی‌ای که در آن تفاوت‌های مذهبی، نسلی، اجتماعی و جنسیتی پذیرفته شود.
در بخش دیگری از سخنانش، دکتر رحیمی نسبت به تشدید احتمالی چالش‌های امنیتی و سیاسی در چند سال آینده برای جامعه هزاره هشدار داد و بر ضرورت بازنگری در رویکرد نخبگان، افزایش آگاهی و آمادگی جامعه تأکید کرد.
او همچنین نقش جامعه دیاسپورا و نخبگان خارج از افغانستان را مهم دانست و بر ضرورت توجه بیشتر آنان به تحولات افغانستان، تقویت ارتباطات سیاسی و اجتماعی و حمایت از جامعه هزاره تأکید کرد.
محور اصلی سخنان دکتر رحیمی، شناخت تحولات ژئوپولیتیکی، تقویت همبستگی، پذیرش تنوع درونی جامعه هزاره و بازنگری در رویکرد نخبگان برای مواجهه با چالش‌های آینده بود.
در پاسخ به سؤال: چگونه می‌توان با تکیه بر شواهد تاریخی و معاصر، پرونده‌ای مستند و علمی درباره نسل‌کشی هزاره‌ها برای پیگیری حقوقی و بین‌المللی تهیه کرد؟
دکترعیدمحمد شیرزاد، استاد پیشین دانشگاه کابل، در این نشست درباره ابعاد بین‌المللی نسل‌کشی هزاره‌ها، پیشینه تاریخی و راهکارهای دادخواهی و مستندسازی سخن گفت.
او بر ضرورت ایجاد یک پرونده مستند و منسجم در سطح بین‌المللی تأکید کرد و ریشه‌های تاریخی تبعیض و سرکوب هزاره‌ها را به دوره امیر عبدالرحمان خان نسبت داد. به گفته او، در فاصله سال‌های 1890 تا 1900 میلادی، شمار زیادی از هزاره‌ها کشته یا مجبور به ترک سرزمین‌های خود شدند. او همچنین به حادثه افشار در جریان جنگ‌های داخلی به‌عنوان یکی از رویدادهای مهم و خشونت‌بار علیه هزاره‌ها اشاره کرد.
دکتر شیرزاد با استناد به تعریف رافائل لمکین، برخی اقدامات تاریخی علیه هزاره‌ها، از جمله حذف فیزیکی، هویتی، فرهنگی و زبانی را از مواردی دانست که به باور او نیازمند بررسی حقوقی در چارچوب مفهوم نسل‌کشی است.
او در ادامه به وضعیت هزاره‌ها در دوران جمهوری و حاکمیت طالبان پرداخت و گفت که در دوره جمهوری، با وجود حضور هزاره‌ها در ساختارهای دولتی، حملات مرگبار علیه این جامعه در مکان‌هایی مانند مساجد، دانشگاه‌ها، مدارس، بیمارستان‌ها و مراکز ورزشی ادامه داشت. درباره وضعیت کنونی نیز، او به محدودیت‌های مذهبی و آموزشی، حذف برخی مطالب مرتبط با فقه جعفری از نصاب آموزشی و فشار بر هویت مذهبی هزاره‌ها اشاره کرد.
در بخش دیگری از سخنانش، دکتر شیرزاد نبود وحدت و هماهنگی سیاسی را یکی از چالش‌های مهم جامعه هزاره دانست و بر ضرورت کاهش شکاف‌های سیاسی و نسلی تأکید کرد. او همچنین بر اهمیت ایجاد ارتباط و لابی‌گری مؤثر با نهادهای بین‌المللی و کشورهای مختلف برای طرح مسائل و مطالبات هزاره‌ها تأکید داشت.
وی در پایان، نقش نسل جدید، دیاسپورا، استادان، دانشجویان و نهادهای مدنی را در مستندسازی موارد نقض حقوق بشر و پیگیری پرونده‌های حقوقی مهم دانست و خواستار تدوین و ارائه اسناد معتبر به سازمان‌های حقوق بشری و نهادهای بین‌المللی شد.
محور اصلی سخنان دکتر شیرزاد، مستندسازی دقیق، پیگیری حقوقی، تقویت همبستگی و استفاده از ظرفیت‌های بین‌المللی برای طرح مسئله و مطالبات هزاره‌ها بود.
در پاسخ به سؤال: نقش دیاسپورا و نهادهای هزاره در آلمان و اروپا در مستندسازی، دادخواهی و ارتباط با نهادهای بین‌المللی چیست و چگونه می‌توان این فعالیت‌ها را در قالب یک راهبرد مشترک و بلندمدت هماهنگ کرد؟
خانم حمیده لسانی، فعال حقوق بشر و حقوق زنان، در این نشست درباره دادخواهی، هویت هزاره‌ها در دیاسپورا، وضعیت زنان هزاره و اهمیت مستندسازی تاریخی سخن گفت.
او با اشاره به دوره امیر عبدالرحمان خان، از سرکوب گسترده و محرومیت هزاره‌ها از حقوق و کرامت انسانی یاد کرد و تأکید داشت که بررسی این دوره نیازمند مستندسازی و ارزیابی تاریخی دقیق است.
لسانی همچنین به وضعیت زنان هزاره پرداخت و گفت که آنان در دوره‌های مختلف با تبعیض‌های چندلایه بر اساس قومیت، مذهب، جنسیت و وضعیت اقتصادی روبه‌رو بوده‌اند. او با اشاره به گزارش‌های تاریخی درباره بردگی هزاره‌ها، تأکید کرد که این روند آسیب‌های عمیقی بر جایگاه اجتماعی و استقلال زنان هزاره وارد کرده است.
او در ادامه گفت که پس از لغو رسمی برده‌داری نیز محرومیت‌ها و تبعیض‌های ساختاری علیه هزاره‌ها ادامه یافته و در دوره‌های مختلف در زمینه‌هایی مانند دسترسی به زمین، تحصیلات و فرصت‌های اجتماعی و سیاسی نمود داشته است. به گفته او، تأمین حقوق شهروندی برابر و رسیدگی به پیامدهای تاریخی این تبعیض‌ها از مسائل مهم دادخواهی هزاره‌هاست.
در بخش دیگری از سخنانش، لسانی بر نقش دیاسپورای هزاره در مستندسازی و دادخواهی بین‌المللی تأکید کرد و گفت که روایت‌های تاریخی و تجربه‌های قربانیان باید با روش‌های علمی و معیارهای حقوقی ثبت و مستند شوند تا امکان پیگیری آن‌ها در نهادهای بین‌المللی فراهم شود.
او همچنین حفظ هویت فرهنگی و زبانی هزاره‌ها در میان نسل جدید دیاسپورا را مهم دانست و نسبت به گسست میان نسل‌های قدیم و جدید هشدار داد. به باور او، خانواده‌ها و نهادهای اجتماعی باید برای حفظ زبان فارسی و هزارگی، فرهنگ و آگاهی تاریخی نسل جوان تلاش بیشتری کنند.
محور اصلی سخنان حمیده لسانی، مستندسازی تاریخی و حقوقی، دادخواهی بین‌المللی، توجه به وضعیت زنان هزاره و حفظ هویت فرهنگی و زبانی نسل جدید در دیاسپورا بود.
در پاسخ به سؤال: از منظر حقوق بشر، چه سازوکارهای بین‌المللی برای مستندسازی و پیگیری جرایم احتمالی علیه هزاره‌ها وجود دارد و جامعه مدنی چگونه می‌تواند شواهد را به نهادهای بین‌المللی ارائه کند؟
انجنیر علی‌آقا نهاوندی، فعال حقوق بشر، مدافع حقوق زنان و مهاجران، نماینده AStA در دوسلدورف و سخنگوی گروه افغانستان در سازمان عفو بین‌الملل در دوسلدورف، در این نشست درباره مستندسازی جرایم علیه هزاره‌ها، دادخواهی بین‌المللی و نقش دیاسپورا در آلمان سخن گفت.
او بر ضرورت جمع‌آوری، مستندسازی و انتقال شواهد نقض حقوق بشر علیه هزاره‌ها به نهادهای بین‌المللی تأکید کرد و گفت محدودیت‌های موجود در افغانستان، روند گردآوری اطلاعات را دشوار ساخته است. به گفته او، ارتباط با منابع داخل افغانستان و استفاده مسئولانه از شبکه‌های اجتماعی می‌تواند در این زمینه نقش مهمی داشته باشد.
انجنیر نهاوندی همچنین بر ضرورت افزایش آگاهی درباره تاریخ و وضعیت هزاره‌ها در میان رسانه‌ها و فعالان مدنی آلمان تأکید کرد و گفت نهادینه‌کردن مفهوم نسل‌کشی در گفتمان جامعه مدنی و مستندسازی و اثبات شواهد درباره مواجهه هزاره‌ها با نسل‌کشی، برای طرح جدی این موضوع در سطح بین‌المللی اهمیت اساسی دارد.
او همچنین بر اهمیت ارائه اسناد و شواهد درباره تهدیدها و تعقیب‌های هزاره‌ها در روندهای پناهندگی آلمان و تعامل با نهادهای حقوق بشری و سیاسی تأکید کرد و آگاهی‌رسانی درباره مفهوم نسل‌کشی و استفاده از تجربه جوامعی مانند بوسنی را مهم دانست.
در پایان، انجنیر نهاوندی بر تقویت مستندسازی، مشارکت نسل جدید مهاجران در فعالیت‌های مدنی و حقوقی، همکاری با جوامع دارای تجربه مشابه و گسترش ارتباط با نهادهای حقوق بشری و سیاسی تأکید کرد.
محور اصلی سخنان او، مستندسازی، آگاهی‌رسانی، نهادینه‌کردن گفتمان نسل‌کشی و تقویت دادخواهی هزاره‌ها در آلمان و سطح بین‌المللی بود.
…………….
در پاسخ به سؤال: چگونه می‌توان فعالیت‌های دیاسپورای هزاره در اروپا را برای دادخواهی مؤثر و هماهنگ، منسجم کرد؟
انجنیر اصغر کریمی، عضو هیئت اجرایی شبکه دیاسپورای هزاره و حزب سبزهای آلمان، در این نشست درباره دادخواهی و استراتژی‌های دیاسپورای هزاره در اروپا سخن گفت و بر ضرورت تبدیل فعالیت‌های پراکنده دیاسپورا به یک حرکت منسجم و پایدار تأکید کرد.
او با اشاره به پیشینه تاریخی سرکوب هزاره‌ها، بر اهمیت شناخت و مستندسازی روندهای تاریخی، تبعیض و خشونت علیه این جامعه تأکید کرد و کوچ‌های اجباری، غصب زمین، تبعیض و محرومیت‌های ساختاری و سیستماتیک را از جمله مسائلی دانست که نیازمند بررسی و مستندسازی هستند.
کریمی همچنین به تبعیض در حوزه‌های آموزشی و اقتصادی اشاره کرد و از محرومیت مناطق هزاره‌نشین از برخی فرصت‌های توسعه‌ای و زیرساختی سخن گفت. او تأکید کرد که بررسی این مسائل باید بر اساس اسناد و داده‌های معتبر انجام شود.
در بخش دیگری از سخنانش، وی بر ضرورت هماهنگی میان انجمن‌ها و فعالان هزاره در اروپا تأکید کرد تا از فعالیت‌های موازی و پراکنده جلوگیری شود. به گفته او، دیاسپورا می‌تواند با بهره‌گیری از ظرفیت تحصیل‌کردگان، متخصصان حقوق بشر و فعالان اجتماعی، برنامه‌های منسجم‌تری را در سطح ملی و اروپایی دنبال کند.
او همچنین تعامل با نهادهای حقوق بشری و استفاده از ظرفیت‌های سیاسی و مدنی در کشورهای اروپایی را برای طرح مسائل هزاره‌ها مهم دانست و بر ضرورت آگاهی‌رسانی درباره تاریخ و وضعیت این جامعه در نهادهای تصمیم‌گیر تأکید کرد.
کریمی در ادامه، مشارکت نسل‌های دوم و سوم دیاسپورا را از موضوعات مهم دانست و بر تشویق جوانان هزاره برای حضور در فعالیت‌های مدنی، سیاسی و اجتماعی تأکید کرد. او همچنین کمبود متخصصان هزاره در حوزه‌هایی مانند حقوق، علوم سیاسی و حقوق بشر در دانشگاه‌های آلمان و حضور کم‌رنگ هزاره‌ها در ساختار احزاب و سازمان‌های حقوق بشری را از چالش‌های مهم عنوان کرد.
محور اصلی سخنان انجنیر اصغر کریمی، ایجاد هماهنگی میان نهادهای دیاسپورا، تقویت حضور جوانان در فعالیت‌های مدنی و سیاسی، افزایش ظرفیت‌های تخصصی و گسترش همکاری با نهادهای حقوق بشری در اروپا برای پیگیری مطالبات هزاره‌ها بود.
……………
حمیده لسانی، فعال حقوق بشر و حقوق زنان و عضو فدراسیون سازمان‌های هزاره در آلمان، اعلامیه این فدراسیون به مناسبت 25 سپتامبر، روز یادبود نسل‌کشی هزاره‌ها را قرائت کرد.
در این اعلامیه بر حفظ حافظه تاریخی، ثبت حقیقت و دادخواهی برای عدالت تأکید شد و از پژوهش علمی و مستندسازی تاریخ و به‌رسمیت‌شناسی جنایات علیه هزاره‌ها حمایت گردید.
همچنین تأکید شد که یادبود این رویداد نباید به نفرت و انتقام منجر شود، بلکه باید زمینه‌ای برای عدالت، همزیستی و آینده‌ای عادلانه برای همه شهروندان افغانستان باشد.
در بخش دیگری از اعلامیه، بر تقویت آموزش، دانشگاه، اقتصاد، فرهنگ و نهادهای مدنی هزاره‌ها و نقش نسل جوان در تبدیل‌شدن از قربانی به کنشگر و مشارکت‌کننده در آینده تأکید شد.
پیام اصلی اعلامیه این بود: «حافظه برای حقیقت، حقیقت برای عدالت و عدالت برای آینده.»
در پایان، نبی قربانی به نمایندگی از برگزارکنندگان، ضمن سپاسگزاری از مهمانان و شرکت‌کنندگان، بر اهمیت حفظ حافظه تاریخی، مستندسازی، آگاهی‌رسانی و تداوم دادخواهی برای عدالت تأکید کرد. او این برنامه را گامی در جهت همگرایی و پیگیری حقوق هزاره‌ها دانست.
تصاویر: استاد احسان‌الله فیاض و احسان شریفی
